Những đạo diễn như Veronica Bassetto và Dương Phàm (Gamer Girls), Diệp Cẩm Hồng (Blossoms Under Somewhere) hay Chúc Tử Yên (Fly Me to the Moon) là những người tiên phong làm phim táo bạo, khai phá hướng đi chủ đề mới.

Tuy nhiên còn có nhiều người hoài niệm về thời kỳ hoàng kim những năm 1980 và 1990, với các nhà làm phim từ Trịnh Bảo Thụy và Ngô Vỹ Luân (Twilight of the Warriors: Walled In and Night King) cho đến các đạo diễn mới nổi như Lương Quán Thuần và Lương Quán Nghiêu (Stuntman) và Tạ Gia Kỳ (Back Home), mang đến diện mạo mới cho những bộ phim hành động, võ thuật, kinh dị và hài hước vốn được yêu thích và là lựa chọn an toàn.

Điều này đặt ra một câu hỏi tại sao điện ảnh Hồng Kông dường như luôn nhìn về quá khứ thay vì hướng đến tương lai. Trong bối cảnh làm phim toàn cầu đầy thận trọng, dễ hiểu tại sao các nhà đầu tư và sản xuất tìm đến lựa chọn an toàn, và tâm lý hoài niệm về một thời kỳ được xem là hưng thịnh hơn thì mạnh mẽ.

Nhưng Hồng Kông vẫn đang tìm kiếm một Vương Gia Vệ hay Hứa An Hoa kế tiếp, và vẫn phải dựa vào ngôi sao điện ảnh của làn sóng mới để tồn tại. Liệu có thể rút ra được điều gì từ tất cả sự hoài niệm này ngoài một vài tác phẩm ăn khách?

Để trả lời câu hỏi đó, hai triển lãm mới đang nghiên cứu di sản điện ảnh Hồng Kông, nhằm đặt các nghệ sĩ và tác phẩm nghệ thuật vào một bối cảnh rộng hơn nơi việc nhìn lại quá khứ chính là khẳng định di sản điện ảnh là nền tảng cần được tiếp tục xây dựng.

Triển lãm Better Together – Partnering Up for Hong Kong Movies [Cùng nhau làm nên: Tinh thần hợp tác trong phim Hồng Kông] (tại Đại Quán) và Hong Kong Film Archive Stories: Treasure Hunting for 25 Years (Câu chuyện lưu trữ điện ảnh Hồng Kông: 25 năm tầm bảo) (tại Bảo tàng Di sản Hồng Kông) mỗi triển lãm kể một câu chuyện riêng. Triển lãm đầu ghi lại tinh thần phách trú thượng — thuật ngữ lóng chỉ “tinh thần đồng đội” — tại thành phố từ những năm 1960 thông qua loạt khoảnh khắc điện ảnh kinh điển, được tái hiện để đưa du khách đắm chìm vào không gian và thời gian của từng thời kỳ. Ở triển lãm thứ hai, HKFA kỷ niệm 25 năm cống hiến cho việc phục chế, bảo tồn, nghiên cứu và quảng bá văn hóa điện ảnh địa phương. Triển lãm Treasure Hunting quy tụ gần một nghìn hiện vật từ bộ sưu tập của HKFA, ghi lại nền văn hóa đó và quay ngược về những ngày đầu những năm 1920.

Khu 4 triển lãm Better Together, lấy cảm hứng từ loạt phim Aces Go Places

Sự hoài niệm hữu ích

Công bằng mà nói, hai triển lãm này không nhất thiết có nghĩa là ai đó chìm đắm trong “những ngày xưa tươi đẹp”. Bảo tàng Điện ảnh quốc gia Trung Quốc tại Bắc Kinh rộng 25 ha, Bảo tàng Điện ảnh Viện Hàn lâm ở Los Angeles tổ chức các chương trình quanh năm, và Viện Điện ảnh Pháp (La Cinémathèque française) gần như lâu đời ngang với bản thân ngành điện ảnh – mỗi nơi đều có di sản điện ảnh phong phú để trưng bày. Hồng Kông cũng có di sản lâu đời và phong phú không kém, nhưng lại chưa có bảo tàng chuyên biệt nào. Những triển lãm thỉnh thoảng mới có tạm thời đáp ứng ở thời điểm hiện tại.

Nhà thiết kế mỹ thuật Trương Y Văn (Table for Six, Time Still Turns the Pages) thiết kế các cảnh quen thuộc tại triển lãm Better Together, và đối với cô, nhìn lại quá khứ là điều cốt yếu để tiến về phía trước. “Khi làm phim thì chúng ta đang kiến tạo tương lai,” cô khẳng định. “Nếu muốn sáng tạo thì bạn phải quay về với những gì đã làm. Đó là cách tạo ra cái khác biệt, cái mới.” Trương Y Văn có lý. Không có Ngô Vũ Sâm nếu không có Sam Peckinpah, và không có Trịnh Bảo Thụy nếu không có Ngô Vũ Sâm.

The Wild Wild Rose (1960), phiên bản phục dựng 4K

Những hiện vật

Dẫu vậy, câu hỏi về sự cần thiết của việc suy ngẫm dường như vẫn còn đó, và ranh giới giữa sự tôn vinh với trì trệ vốn mong manh. Nhiệm vụ của HKFA thì rõ ràng: Triển lãm Treasure Hunting đưa người xem vào “hành trình xuyên suốt thời kỳ hoàng kim của điện ảnh Hồng Kông, tôn vinh tài năng sáng tạo của các nhà làm phim trong bối cảnh luôn biến đổi,” đúng như HKFA tuyên bố. Nhưng trợ lý giám tuyển Ngô Quân Ngọc của HKFA lưu ý: “Chúng tôi không muốn chỉ trưng bày [hiện vật] vì quá dễ tìm kiếm thông tin trên internet. Các KOL chia sẻ mọi thứ, mỗi ngày,” nhấn mạnh vào giá trị vô hình của bầu không khí và tâm trạng. “Tại đây chúng tôi mời mọi người tương tác với hiện vật, cảm nhận chúng ở khoảng cách gần, ‘chạm’ vào và trải nghiệm các sắp đặt tương tác.” Và, biết đâu, sẽ truyền cảm hứng cho thế hệ tiếp theo.

Do HKFA tuyển chọn, chuyên gia kỹ xảo hình ảnh Hồng Hoằng Đạt, giám đốc nghệ thuật và chuyên gia trang phục Trương Tây Mỹ và nhà nghiên cứu văn hóa điện ảnh Janice Chow, các hiện vật tại triển lãm Treasure Hunting bao gồm ảnh chụp, chương trình biểu diễn gốc, áp phích, nhật ký, bản thảo, trang phục và phần thưởng, cùng nhiều vật phẩm khác, từ bộ sưu tập của HKFA — nhiều hiện vật được trưng bày lần đầu tiên.

Khu vực 7 của triển lãm Better Together, lấy cảm hứng từ bộ phim Police Story III – Super Cop

Được chia thành tám khu vực theo chủ đề, chuyến tham quan lịch sử bắt đầu với chân dung các diễn viên và nhà làm phim trên màn hình kỹ thuật số, thảm đỏ hoàn chỉnh, trước khi tiến vào phòng trưng bày những hiện vật cổ nhất trong kho lưu trữ, bao gồm ảnh chụp từ phim những năm 1920 và 1930, tạp chí điện ảnh đầu tiên của thành phố (Silver Light, năm 1926) và góc trưng bày về đạo diễn tiên phong Lý Thần Phong. Có một phòng chiếu dành cho hơn 60 đoạn trailer, khu trưng bày trang phục — điểm nhấn là chiếc váy tân thời của Phùng Bửu Bửu trong Four Sisters (1967) — các giải thưởng từ Giải thưởng Điện ảnh Hồng Kông, Liên hoan phim Locarno và Liên hoan phim quốc tế Berlin, và một góc đọc sách để tìm hiểu sâu hơn các ấn phẩm của Kho lưu trữ. Tất cả được bổ sung bằng lịch sử truyền miệng và video phỏng vấn các nhà làm phim (Từ Khắc, Sở Nguyên, Hồng Kim Bảo, Trần Bảo Châu), các điểm chụp ảnh để đăng Instagram và loạt hội nghị chuyên đề và chiếu phim miễn phí, với các phim như The Secret / Bí mật bí ẩn của Hứa An Hoa (1979), Father and Son / Cha và con (Phương Dục Bình, 1981), Feast of a Rich Family (Lý Thần Phong, Lý Thiết, Ngô Hồi, La Chí Hùng, 1959) và Butterfly and Red Pear Blossom (Lý Thiết, 1959) sẽ được trình chiếu.

Những trang phục kinh điển được trưng bày trong triển lãm Hong Kong Film Archive Stories: Treasure Hunting for 25 Years

“Chúng tôi đã thảo luận về chủ đề của triển lãm này ngay từ đầu, liệu nên đi chi tiết vào sự phát triển của điện ảnh Hồng Kông hay tập trung vào Kho tư liệu,” Ngô Quân Ngọc nói thêm. “Chúng tôi dần dần kết hợp các ý tưởng lại, và rất vui khi có thể tri ân tất cả các nghệ sĩ và nhà tài trợ đã hảo tâm chia sẻ những hiện vật này, trình diễn di sản điện ảnh của chúng ta.”

Tinh thần hợp tác

Triển lãm Better Together cũng được chia thành tám phần do đạo diễn Trần Vịnh Sân làm giám tuyển, từng là đồng giám tuyển và giám đốc sáng tạo cho triển lãm Undercover Underworld tại Đại Quán hè năm ngoái. “Năm ngoái tôi suy nghĩ về việc đây là những chủ đề và phim tôi muốn khám phá, nhưng năm nay điều quan trọng hơn là năng lượng mà tôi muốn lan tỏa,” đạo diễn Trần Vịnh Sân giải thích về chủ đề mang tính thời điểm của mình. “Đó là tinh thần Hồng Kông, một tinh thần rất đáng khen ngợi, hỗ trợ, giúp đỡ, kề vai sát cánh. Đó là lý do hợp tác hoàn hảo.”

Các cảnh hành động trong Police Story III: Super Cop

Để khắc họa điện ảnh phản ánh sự thay đổi năng động trong thành phố và tác động đến các mối quan hệ hợp tác vi mô lẫn vĩ mô, đạo diễn Trần Vịnh Sân đưa ra một số điều kiện tuyển chọn tác phẩm: thứ nhất là một bộ phim phổ biến, và thứ hai là mang tính đại diện. “Tôi chọn mỗi thời kỳ một bộ phim ở để thông qua chuỗi phim đó bạn có thể thấy được chuyển biến xã hội của Hồng Kông theo năm tháng. Tất cả đều là những tác phẩm đương đại.” Đạo diễn Trần Vịnh Sân cùng nhà thiết kế Trương Y Văn đã tái hiện một phân cảnh hoặc không gian biểu tượng từ từng phim trong tám phim, một số là trưng bày kiểu truyền thống, số khác là trải nghiệm nhập vai.

Câu chuyện bắt đầu với loạt phim The Black Rose (1965–2004) của Sở Nguyên, những phim xoay quanh sự phát triển nhanh chóng của thành phố, dẫn đến có khoảng cách giàu nghèo và tình bạn nảy nở khi mọi người giúp đỡ lẫn nhau lúc hệ thống thất bại. Câu chuyện kết thúc với Rob N Roll năm 2024 (Mạch Khải Quang), về hai người bạn trên hai con đường khác nhau nhưng cùng đích đến, minh chứng cho thấy các mối tương quan ngày càng phức tạp vẫn tiếp tục là nền tảng kết nối xã hội Hồng Kông.

Một không gian tái hiện trong triển lãm Hong Kong Film Archive Stories: Treasure Hunting for 25 Years

Đối với đạo diễn Trần Vịnh Sân, triển lãm Better Together “hướng về tương lai rõ ràng. Chúng tôi đặt nền móng ở phần đầu triển lãm, với những bộ phim kinh điển gợi lên ký ức đẹp của mọi người, và sau đó tiến về phía trước,” anh nói, cho rằng nửa sau của triển lãm tràn đầy năng lượng, hướng tới “ngày mai tốt đẹp hơn, tương lai tươi sáng hơn. Và ở phần cuối cùng, có video giới thiệu nhiều diễn viên đóng thế đang hành nghề, và nêu tên họ. Chúng tôi muốn mọi người ghi nhớ và công nhận thành tích của họ. Họ chính là tương lai.”

Các không gian tái hiện khác bao gồm loạt phim Aces Go Places / Hiệp đạo song hùng (1982–1989), lấy bối cảnh giai đoạn Hồng Kông vươn lên thành đô thị toàn cầu; Once a Thief / Tung hoành tứ hải của Ngô Vũ Sâm (1991), phản ánh thành phố tăng trưởng vô âu vô lo những năm 1990; hội nhập văn hóa vào cuối thập kỷ được thể hiện qua Police Story III: Super Cop / Câu chuyện cảnh sát III: Siêu cấp cảnh sát (Đường Quý Lễ, 1992); xung đột thế hệ khi thành phố một lần nữa thay đổi trong Gen-X Cops / Đặc cảnh tân nhân loại I và Gen-Y Cops / Đặc cảnh tân nhân loại II (1999–2000) của Trần Mộc Thắng; và cuối cùng là cách công nghệ mới, chuẩn mực xã hội mới và chiến lược cá nhân hóa ghi dấu ấn trong Rob-B-Hood / Kế hoạch Baby (Trần Mộc Thắng, 2006) và Blind Detective / Thám tử mù (Đỗ Kỳ Phong, 2013).

Nguyên mẫu robot chiến đấu bị hack để tấn công Hồng Kông trong Gen-Y Cops

Cuộn phim tiếp theo

Treasure Hunting for 25 Years và Better Together là mảnh ghép bổ sung lý tưởng theo kiểu gắn kết không thể tách rời. Có sự tương đồng về chủ đề và phong cách giữa Blossoms Under Somewhere và Four Sisters, và giữa The Black Rose và The Heroic Trio / Đông phương tam hiệp (1993). Điện ảnh, với bản chất là một hình thức tự duy trì, khai thác di sản của chính nó một cách có chủ đích để tiến bộ.

“Sau khi xem một bộ phim thì tôi nghĩ, ‘Nếu làm giám đốc nghệ thuật thì mình sẽ làm thế này hay thế kia, ánh sáng nên như thế này.’ Vì vậy, với [Better Together], chúng tôi phải quyết định giữ lại điều gì và tái hiện điều gì để hấp dẫn hơn,” nhà thiết kế Trương Y Văn thừa nhận. “Nhưng đó là cách bạn tìm ra cái mới.”

Butterfly and Red Pear Blossom (bản phục chế) của đạo diễn Lý Thiết

Cuối cùng, Ngô Quân Ngọc hy vọng có thể cung cấp kiến thức cho khách tham quan triển lãm HKFA còn đạo diễn Trần Vịnh Sân mong muốn bất kỳ ai ghé thăm Đại Quán đều cảm thấy có thêm sức mạnh từ tinh thần tương trợ và tin cậy lẫn nhau là chìa khóa mở ra một tương lai tươi sáng hơn. Lý tưởng nhất là, cảm giác đó sẽ khiến một vài người trong số họ muốn làm phim.