Sau khi xem xong bộ phim dài 174 phút này, khán giả vẫn không ngừng tranh luận chủ đề khó phân định: liệu Elizabeth Holmes chân thật đến mức nào, và cô có bao nhiêu phần trách nhiệm trong vụ lừa đảo đã khiến cô phải ngồi tù liên bang?

Elizabeth Holmes (trái) — nhà sáng lập công ty Theranos — cùng bạn đời, Billy Evans

Không có trắng đen rõ ràng trong sự thật về Holmes — cũng như việc liệu cô có cố tình lừa dối hay không. Đó là quan điểm của Nick Brody, giáo sư ngành nghiên cứu truyền thông tại Đại học Puget Sound, trong một video TikTok đang lan truyền rộng rãi sau khi ông xem bộ phim này. Brody giảng dạy môn học về sự gian dối trá và lừa lọc; trong đó, ông thách thức sinh viên nghiên cứu cách con người nói dối, các khía cạnh đạo đức liên quan đến sự dối trá, và cách ngôn ngữ định hình hiểu biết của chúng ta về sự thật.

Tại sao một từ duy nhất — “có thể” (can) — lại quan trọng đến vậy

Trong You Can See Everything ngôn ngữ đóng vai trò rất lớn. Một phân cảnh then chốt ở nửa đầu bộ phim, Fielder và Holmes tranh luận ý nghĩa của từ “có thể” (can), cũng như ý định thực sự của Holmes khi cô đưa ra tuyên bố gây tranh cãi rằng công nghệ xét nghiệm máu của Theranos “có thể” thực hiện bất kỳ xét nghiệm nào. Holmes lập luận ý cô là thiết bị đó có khả năng làm được như vậy; trong khi Fielder phản bác rằng hầu hết mọi người khi nghe từ “có thể” sẽ hiểu theo nghĩa là “có thể ngay lập tức.” (Tyler Shultz, người tố giác sai phạm tại Theranos, từng chia sẻ với tạp chí Fortune rằng thiết bị mà Holmes trình diễn trước ống kính không phải là thiết bị thực tế được sử dụng cho bệnh nhân.)

Một bí ẩn chưa có lời giải xuyên suốt bộ phim tài liệu này là liệu The New York Times có trích dẫn chính xác lời của Holmes trong một bài viết năm 2023 hay không. Holmes cùng bạn đời, Billy Evans, khẳng định mình đã bị trích dẫn sai; trong khi The New York Times vẫn bảo lưu tính chính xác trong bài tường thuật của mình.

Nathan Fielder và Elizabeth Holmes

“Một trong những khái niệm cơ bản nhất trong giao tiếp là ngôn ngữ mang tính tùy ý,” Brody mở đầu video của ông. “Ý nghĩa là tùy ý. Ý nghĩa nằm trong tâm trí con người chứ không nằm trong bản thân từ ngữ. Từ ngữ không tự mang sẵn ý nghĩa; chúng ta chỉ cùng thống nhất với nhau ý nghĩa của chúng. Sự thống nhất này thường diễn ra đồng thời ngay tại thời điểm giao tiếp. Bởi vậy mới tạo ra nhiều kẽ hở cho hành vi lừa dối. Đây cũng chính là lý do cốt yếu dẫn đến hiểu lầm và xung đột.”

Theo logic đó, có thể Holmes đã lợi dụng tính tùy ý của ngôn ngữ — cùng với những giả định ngầm định của mọi người về ý nghĩa của từ ngữ — để thực hiện hành vi lừa dối. Có lẽ cô dựa vào cái mà chuyên gia nghiên cứu giao tiếp Timothy Levine gọi là “thuyết mặc định tin tưởng” (truth-default theory) — xu hướng con người thường mặc định người khác đang nói thật — để thuyết phục các nhà đầu tư rót vốn vào Theranos, bất chấp công nghệ của công ty này vẫn chưa thực sự hoàn thiện. Tuy nhiên, trọng tâm của bộ phim tài liệu không phải là tranh cãi Holmes có lừa dối mọi người hay không, mà mấu chốt và gây cấn nhất là ý đồ của cô ta: khôn khéo lựa chọn từ ngữ để khiến người ta hiểu lầm, hay chỉ đơn thuần lạc quan quá đà đến mức nói năng cẩu thả?

“Bạn có thể nói sai sự thật với ý định lừa người khác. Đó chính là nói dối,” Brody khẳng định. “Tuy nhiên, bạn cũng có thể nói một điều đúng sự thật nhưng lại bỏ sót những thông tin quan trọng, hoặc nói một điều đúng sự thật nhưng lại tạo ra ấn tượng sai lệch. Có một thuật ngữ riêng gọi hành vi này là ‘lập lờ’ (paltering). ‘Lập lờ’ là nói sự thật nhưng được cố tình sắp đặt nhằm tạo ấn tượng sai lệch.”

Trong suốt bộ phim tài liệu — ghi lại những tuần cuối cùng trước khi Holmes phải thi hành án tù vào năm 2023 — cô vẫn khẳng định mình không làm gì sai trái

“Đánh lận con đen”: từ chiếc iPhone đầu tiên đến Tesla “bay”

Khái niệm “lập lờ”được các nhà nghiên cứu tại Harvard và Wharton xác định là hình thức lừa dối tinh vi, vốn là một kỹ thuật tiếp thị phổ biến. Trên bao bì thực phẩm, các nhà sản xuất thường làm nổi bật những đặc tính nghe có vẻ tốt cho sức khỏe, trong khi che giấu bức tranh toàn cảnh về giá trị dinh dưỡng. Những đối tượng sử dụng thủ thuật này khét tiếng nhất có lẽ là các công ty công nghệ. Brody dẫn chứng trường hợp của Steve Jobs — thần tượng của Holmes — từng thực hiện màn trình diễn giới thiệu chiếc iPhone đầu tiên trên sân khấu vào năm 2007 bằng bản mẫu gần như không hoạt động ổn định.

Ví dụ gần đây hơn là sự kiện Tesla giới thiệu chiếc Roadster — mẫu xe có thể bay trong chốc lát nhờ các bộ đẩy do SpaceX chế tạo. Đúng là chiếc xe đó bay thật. Tuy nhiên, Tesla cho biết phải đến năm 2028 mới bắt đầu sản xuất, và trên trang web của hãng cũng nêu rõ rằng phiên bản “xe bay” này không được cấp phép lưu thông trên đường công cộng. Cách làm như vậy kích thích công chúng, nhưng đó không phải là toàn bộ sự thật.

Có thể Holmes đã sử dụng thủ thuật “lập lờ” khi khẳng định công nghệ của Theranos “có khả năng” thực hiện bất kỳ xét nghiệm nào, mà cố tình bỏ qua thực tế là công nghệ đó chưa đủ độ tin cậy để thực sự làm được điều đó. Năm 2022, bồi thẩm đoàn phán quyết Holmes với bốn tội danh liên quan đến lừa đảo nhà đầu tư và âm mưu lừa đảo, trong khi tuyên cô vô tội đối với các cáo buộc liên quan đến bệnh nhân; một tòa phúc thẩm đã giữ nguyên bản án này vào năm ngoái.

Không có trắng đen rõ ràng trong sự thật về Holmes — cũng như việc liệu cô có cố tình lừa dối hay không

Bất chấp phán quyết đó, trong suốt bộ phim tài liệu — ghi lại những tuần cuối cùng trước khi Holmes phải thi hành án tù vào năm 2023 — cô vẫn khẳng định mình không làm gì sai trái. Như Brody đã nhận định trong một video tiếp nối: “Câu hỏi lớn mà bộ phim tài liệu này đặt ra, dù không thể đưa ra câu trả lời trực tiếp, chính là bản thân Holmes có biết mình đang nói dối hay không.”

Ngay cả Nathan Fielder cũng không thể phân biệt được

Chính Fielder cũng chẳng biết câu trả lời. “Khi gặp cô ấy, tôi nhớ mình đã trải qua một cảm giác kỳ lạ: đôi lúc cô tỏ ra vô cùng chân thành,” Fielder chia sẻ trong phiên hỏi đáp sau buổi chiếu phim tại Liên hoan phim New York. “Nhưng rồi tôi tự nhủ: ‘Không đâu’, rồi tôi bắt đầu theo dõi suy nghĩ của chính mình và khẳng định: ‘Được rồi, mình biết cô ấy là kẻ nói dối.’” Anh nói thêm: “Mãi đến khi bắt đầu quay phim, những tình huống mới nảy sinh — một vài trong số đó đã xuất hiện trên phim — và sau đó, khi tôi cùng Lance thảo luận về những gì đã xảy ra, cả hai chúng tôi lại có cách hiểu hoàn toàn khác nhau về ý nghĩa của sự việc đó.”

Fielder là một nhân vật khá khác thường để đảm nhận vai trò đạo diễn một bộ phim tài liệu về sự thật và lừa dối. Thông qua các chương trình Nathan for You và The Rehearsal, anh đã xây dựng thương hiệu cá nhân gắn với sự lừa dối và các màn trình diễn. Brody gọi Holmes là “kẻ nói dối chuyên nghiệp” (prolific liar) — thuật ngữ mà các nhà nghiên cứu về hành vi lừa dối dùng để chỉ những người thường xuyên nói dối. Trong một nghiên cứu ở Anh, “kẻ nói dối chuyên nghiệp” được định nghĩa là những người thừa nhận nói dối từ năm lần trở lên mỗi ngày. Liệu bản thân Fielder có thuộc nhóm này hay không lại là một câu hỏi hóc búa khác.

Gia đình Holmes trong phim

“Tôi cho rằng điều này mở rộng vấn đề ra cho bất kỳ ai tham gia vào các loại hình nghệ thuật trình diễn hoặc công việc sáng tạo,” Brody chia sẻ với Fortune trong một cuộc phỏng vấn sau đó. “Anh ấy là người làm giải trí, người của sân khấu. Ngay cả ở đây, dù được chọn làm đạo diễn phim tài liệu, hẳn người ta cũng phải biết rằng anh ấy là kiểu đạo diễn sẽ chọn cách tiếp cận đầy bất ngờ.”

Những câu hỏi này trở nên nổi bật hơn trong nửa sau của bộ phim — phần mang tính “siêu hư cấu”. Sau khi Holmes vào tù, Amanda Seyfried — từng thắng giải Emmy nhờ thủ vai Holmes trong phim bộ The Dropout của Hulu — tiếp tục thể hiện vai diễn này trong các phân cảnh tái hiện những khoảnh khắc mà camera thực tế không ghi lại được. Thông qua các màn tái hiện đó, Fielder và Seyfried đào sâu hơn vào những ý định và hành động của Holmes, dù lúc này khán giả hoàn toàn nhận thức rõ tính dàn dựng đang diễn ra trên màn ảnh.

Một bộ phim tài liệu cho thời đại “hậu sự thật”

Việc bộ phim này nắm bắt được tinh thần thời đại cho thấy phần nào những nỗi lo âu đương thời về sự thật và thực tại. Chỉ trong tuần đầu công chiếu 855 rạp [ở Mỹ], phim đã thu về khoảng 15 triệu USD — màn ra mắt ấn tượng nhất đối với một phim tài liệu không thuộc thể loại âm nhạc kể từ sau Fahrenheit 9/11 (2004). Thuật ngữ “hậu sự thật” (post-truth) đã trở thành cách gọi tắt cho một giai đoạn mà niềm tin vào các định chế — vốn từng được xem là thước đo cho những gì là thực — đang dần suy giảm; các định chế đó bao gồm báo chí, khoa học, dữ liệu thị trường, hệ thống tư pháp, và cả chính phim tài liệu.

“Câu hỏi lớn mà bộ phim tài liệu này đặt ra, dù không thể đưa ra câu trả lời trực tiếp, chính là bản thân Holmes có biết mình đang nói dối hay không”

Brody nhận định: “Chúng ta đang chứng kiến những đòn tấn công nhắm vào báo chí, khoa học và cả tòa án. Chúng ta đang sống trong một thực tại mà những cơ sở từng được mặc nhiên chấp nhận để xác định đâu là sự thật, nay không còn được nhìn nhận như trước nữa.”

Ông kết luận: “Tôi cho rằng bộ phim tài liệu này xuất hiện đúng thời điểm chúng ta đang cảm nhận sâu sắc những vấn đề đó. Một kỳ bầu cử đang đến gần, trí tuệ nhân tạo (AI) thì hiện diện khắp nơi — không chỉ qua những tuyên bố từ các công ty công nghệ về khả năng của AI, mà còn bởi chính con người cũng chẳng thể tin nổi liệu văn bản mình đang đọc hay hình ảnh mình đang xem là do người tạo ra, hay là sản phẩm từ các mô hình AI. Những câu hỏi này đã trở thành mối bận tâm hàng đầu của nhiều người; kể cả khi họ không nhận thức rõ thì bộ phim vẫn phản ánh chính những nỗi lo âu ấy.”

Câu chuyện của bản thân Holmes vẫn chưa kết thúc. Cô dự kiến sẽ chuyển đến một cơ sở tái hòa nhập cộng đồng tại Texas vào tháng 8 năm 2027. Trong khi đó, Evans hiện đang điều hành một công ty khởi nghiệp về xét nghiệm máu; theo tạp chí Fortune, dù công ty này đã có bằng sáng chế và nhà đầu tư, nhưng vẫn chưa có sản phẩm thực tế nào.

Nathan Fielder và Lance Oppenheim trong phim You Can See Everything

Khi những câu hỏi này dần hé mở, thông điệp ẩn chứa trong tiêu đề bộ phim lại càng trở nên nặng ký hơn. Việc bộ phim có thực sự giải đáp được những vấn đề đó hay không còn tùy thuộc vào quan niệm của mỗi khán giả về niềm tin và sự thật, cũng như cách họ chọn diễn giải từ “có thể” (can) trong tiêu đề.